Mediacja – zmiany w postępowaniu cywilnym od 1 stycznia 2016 r. (część 1 z 3)

Przedstawiam zestawienie i wyjaśnienie zmian wprowadzonych w kodeksie postępowania cywilnego i innych ustawach na mocy ustawy z dnia 10 września 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod rozwiązywania sporów (Dz.U. 2015 poz. 1595). Artykuł podzielony został na trzy części, oto pierwsza z nich.

1. Nakłanianie do mediacji (art. 10 kpc)

Było: W sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd powinien w każdym stanie postępowania dążyć do ich ugodowego załatwienia. W tych sprawach strony mogą także zawrzeć ugodę przed mediatorem.
Jest: W sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd dąży w każdym stanie postępowania do ich ugodowego załatwienia, w szczególności przez nakłanianie stron do mediacji.
Komentarz: Celem zmiany jest skonkretyzowanie obowiązku sądu co do dążenia do ugodowego załatwienia sprawy poprzez wyraźne wskazanie, że sąd ma nakłaniać strony do mediacji.

2. Wynagrodzenie mediatora (art. 98[1] § 4)

Było: Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, wysokość wynagrodzenia mediatora za prowadzenie postępowania mediacyjnego wszczętego na podstawie skierowania sądu i wydatki mediatora podlegające zwrotowi, biorąc pod uwagę rodzaj sprawy i wartość przedmiotu sporu oraz niezbędne wydatki związane z prowadzeniem mediacji.
Jest: Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, wysokość wynagrodzenia mediatora, w tym stałego mediatora, za prowadzenie postępowania mediacyjnego wszczętego na podstawie skierowania sądu i wydatki mediatora, w tym stałego mediatora, podlegające zwrotowi, biorąc pod uwagę rodzaj sprawy i wartość przedmiotu sporu oraz sprawny przebieg postępowania mediacyjnego, a także niezbędne wydatki związane z prowadzeniem mediacji.
Komentarz: Zmiana wprowadza dodatkową przesłankę do konstruowania rozporządzenia w sprawie ustalania wysokości wynagrodzenia mediatorów: sprawność postępowania mediacyjnego.

3. Rozszerzenie zasady zawinienia przy nakładaniu obowiązku zwrotu kosztów (art. 103 § 2 kpc)

Kontekst: § 1. Niezależnie od wyniku sprawy sąd może włożyć na stronę lub interwenienta obowiązek zwrotu kosztów, wywołanych ich niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem.
Było: Przepis § 1 dotyczy zwłaszcza kosztów powstałych wskutek uchylenia się od wyjaśnień lub złożenia wyjaśnień niezgodnych z prawdą, zatajenia lub opóźnionego powołania dowodów, a także nieusprawiedliwionej odmowy poddania się mediacji, na którą strona uprzednio wyraziła zgodę.
Jest: Przepis § 1 dotyczy zwłaszcza kosztów powstałych wskutek uchylenia się od wyjaśnień lub złożenia wyjaśnień niezgodnych z prawdą, zatajenia lub opóźnionego powołania dowodów, a także oczywiście nieuzasadnionej odmowy poddania się mediacji.
Komentarz: Dotychczas możliwość obciążenia strony kosztami niezależnie od wyniku sprawy istniała tylko jeżeli strona odmówiła poddania się mediacji, na którą uprzednio wyraziła zgodę. Po zmianie możliwe będzie obciążenie kosztami strony, która nie poddała się mediacji, mimo że istniała perspektywa zawarcia ugody.

4. Zwrot kosztów – wynagrodzenie pełnomocnika (art. 109 § 2 kpc)

Było: Orzekając o wysokości przyznanych stronie kosztów procesu, sąd bierze pod uwagę celowość poniesionych kosztów oraz niezbędność ich poniesienia z uwagi na charakter sprawy. Przy ustalaniu wysokości kosztów poniesionych przez stronę reprezentowaną przez pełnomocnika będącego adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym, sąd bierze pod uwagę niezbędny nakład pracy pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, a także charakter sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia.
Jest: Orzekając o wysokości przyznanych stronie kosztów procesu, sąd bierze pod uwagę celowość poniesionych kosztów oraz niezbędność ich poniesienia z uwagi na charakter sprawy. Przy ustalaniu wysokości kosztów poniesionych przez stronę reprezentowaną przez pełnomocnika będącego adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym, sąd bierze pod uwagę niezbędny nakład pracy pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, w tym czynności podjęte w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu, a także charakter sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia.
Komentarz: Zmiana powoduje uwzględnienie przy ustalaniu wysokości kosztów poniesionych przez stronę reprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika także czynności podjętych przez pełnomocnika w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu.

5. Stały mediator (art. 183[2] § 3 kpc, Rozdział 6a prawa o ustroju sądów powszechnych)

Było (183[2] § 3 kpc): Organizacje pozarządowe w zakresie swoich zadań statutowych oraz uczelnie mogą prowadzić listy stałych mediatorów oraz tworzyć ośrodki mediacyjne. Wpis na listę wymaga wyrażonej na piśmie zgody mediatora. Informację o listach stałych mediatorów oraz o ośrodkach mediacyjnych przekazuje się prezesowi sądu okręgowego.
Jest (183[2] kpc): § 3. Organizacje pozarządowe w zakresie swoich zadań statutowych oraz uczelnie mogą prowadzić listy mediatorów oraz tworzyć ośrodki mediacyjne. Wpis na listę wymaga wyrażonej na piśmie zgody mediatora. Informację o listach mediatorów oraz ośrodkach mediacyjnych przekazuje się prezesowi sądu okręgowego.
§ 3[1]. Ilekroć w dalszych przepisach niniejszego kodeksu jest mowa o mediatorze, należy przez to rozumieć także stałego mediatora, chyba że przepisy niniejszego kodeksu stanowią inaczej.
Patrz także: Art. 5 pkt 3) ustawy zmieniającej, tj. przepis wprowadzający Rozdział 6a do prawa o ustroju sądów powszechnych. Rozdział dotyczy stałych mediatorów, w szczególności prowadzenia list stałych mediatorów.
Komentarz: Zmiana prowadzi do wyodrębnienia stałych mediatorów spośród wszystkich mediatorów, o których mowa w § 1 i § 2 komentowanego artykułu. W nowym stanie prawnym organizacje pozarządowe wciąż będą mogły prowadzić listy mediatorów, ale mianem „stałego mediatora” określany będzie jedynie taki mediator, który został wpisany na listę stałych mediatorów prowadzoną przez sąd okręgowy, zgodnie ze znowelizowaną ustawą – prawo o ustroju sądów powszechnych, która określa również warunki wpisu na listę mediatorów. Szereg kwestii związanych z prowadzeniem listy mediatorów stałych oraz wpisem na tą listę określać ma rozporządzenie wydane przez Ministra Sprawiedliwości. Na dzień publikowania tego wpisu rozporządzenie to nie zostało jeszcze wydane (przebieg procesu legislacyjnego można śledzić tutaj: http://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12278506).

6. Bezstronność mediatora (art. 183[3] § 2 kpc)

Dodany przepis: Mediator niezwłocznie ujawnia stronom okoliczności, które mogłyby wzbudzić wątpliwości co do jego bezstronności.
Komentarz: Wprowadzony został nowy obowiązek mediatora, który ma wzmocnić poczucie stron o jego bezstronności.

7. Metody prowadzenia mediacji (art. 183[3a] kpc)

Dodany przepis: Mediator prowadzi mediację, wykorzystując różne metody zmierzające do polubownego rozwiązania sporu, w tym poprzez wspieranie stron w formułowaniu przez nie propozycji ugodowych, lub na zgodny wniosek stron może wskazać sposoby rozwiązania sporu, które nie są dla stron wiążące.
Komentarz: Wobec braku sformalizowania procedury mediacji w dotychczasowym stanie prawnym istniały wątpliwości, na ile mediator może angażować się w „merytoryczną” dyskusję dotyczącą przedmiotu sporu. Dodany przepis wprowadza wyraźne wskazanie dla mediatora, że może on wspierać strony w formułowaniu propozycji ugodowych, a także, na ich wniosek, wskazać sposoby rozwiązania sporu.

8. Poufność mediacji (art. 383[4] § 2 kpc)

Było: Mediator jest obowiązany zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji, chyba że strony zwolnią go z tego obowiązku.
Jest: Mediator, strony i inne osoby biorące udział w postępowaniu mediacyjnym są obowiązane zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedziały się w związku z prowadzeniem mediacji. Strony mogą zwolnić mediatora i inne osoby biorące udział w postępowaniu mediacyjnym z tego obowiązku.
Komentarz: Dotychczas do obowiązku zachowania w tajemnicy faktów, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji, zobowiązany był jedynie mediator. Zmiana rozszerza krąg osób zobowiązanych do poufności; od teraz dotyczy on także stron i innych osób np. pełnomocników stron, członków rodziny, pracowników strony, ekspertów, którzy brali udział w postępowaniu mediacyjnym.

9. Przerwanie biegu przedawnienia (art. 183[6] § 3 kpc)

Dodany przepis: Jeżeli w przypadkach, o których mowa w § 2 pkt 1-3, strona wytoczy powództwo o roszczenie, które było objęte wnioskiem o przeprowadzenie mediacji, w terminie trzech miesięcy od dnia:
1) w którym mediator lub druga strona złożyli oświadczenie powodujące, że mediacja nie została wszczęta albo
2) następnego po upływie tygodnia od dnia doręczenia wniosku o przeprowadzenie mediacji, gdy mediator lub druga strona nie złożyli oświadczenia, o którym mowa w pkt 1
– w odniesieniu do tego roszczenia zostają zachowane skutki przewidziane dla wszczęcia mediacji.
Kontekst (art. 123 § 1 pkt 3) kc): Bieg przedawnienia przerywa się: (…) przez wszczęcie mediacji.
Kontekst (art. 183[6] kpc): § 1. Wszczęcie mediacji przez stronę następuje z chwilą doręczenia mediatorowi wniosku o przeprowadzenie mediacji, z dołączonym dowodem doręczenia jego odpisu drugiej stronie.
§ 2. Mimo doręczenia wniosku, o którym mowa w § 1, mediacja nie zostaje wszczęta, jeżeli:
1) stały mediator, w terminie tygodnia od dnia doręczenia mu wniosku o przeprowadzenie mediacji, odmówił przeprowadzenia mediacji;
2) strony zawarły umowę o mediację, w której wskazano jako mediatora osobę niebędącą stałym mediatorem, a osoba ta, w terminie tygodnia od dnia doręczenia jej wniosku o przeprowadzenie mediacji, odmówiła przeprowadzenia mediacji;
3) strony zawarły umowę o mediację bez wskazania mediatora i osoba, do której strona zwróciła się o przeprowadzenie mediacji, w terminie tygodnia od dnia doręczenia jej wniosku o przeprowadzenie mediacji, nie wyraziła zgody na przeprowadzenie mediacji albo druga strona w terminie tygodnia nie wyraziła zgody na osobę mediatora;
4) strony nie zawarły umowy o mediację, a druga strona nie wyraziła zgody na mediację.
Komentarz: Dotychczasowa regulacja nie zabezpieczała w sposób satysfakcjonujący interesu wierzyciela, w sytuacji gdy pomimo doręczenia przez niego wniosku o przeprowadzenie mediacji drugiej stronie i mediatorowi, mediacja nie została wszczęta ze względu na brak zgody drugiej strony lub mediatora, tzn. z powodu okoliczności, na którą wierzyciel nie ma wpływu. Przerwanie biegu przedawnienia przez wszczęcie mediacji, przewidziane w art. 123 § 1 pkt 3 k.c., było niewystarczające, ponieważ moment wszczęcia mediacji jest trudny do ustalenia i nie zależy jedynie od aktywności uprawnionego wierzyciela, ale też od postawy drugiej strony i mediatora. Zmiana daje wierzycielowi dodatkowy czas na wystąpienie na drogę sądową, gdy próba mediacji nie powiedzie się z powodów od niego niezależnych.

10. Skierowanie do mediacji, spotkanie informacyjne, kontakt z mediatorem (art. 183[8], 183[9] kpc)

Było: Art. 183[8] § 1. Sąd aż do zamknięcia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę może skierować strony do mediacji. Po zamknięciu tego posiedzenia sąd może skierować strony do mediacji tylko na zgodny wniosek stron.
§ 2. Sąd może skierować strony do mediacji tylko raz w toku postępowania.
§ 3. Postanowienie może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Mediacji nie prowadzi się, jeżeli strona w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia o skierowaniu do mediacji nie wyraziła zgody na mediację.
§ 4. Przepisu § 1 nie stosuje się w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu nakazowym i upominawczym.
Art. 183[9] Kierując strony do mediacji, sąd wyznacza mediatora; jednakże strony mogą wybrać innego mediatora. Na zgodny wniosek stron sąd może upoważnić mediatora do zapoznania się z aktami sprawy.
Jest: Art. 183[8] § 1. Sąd może skierować strony do mediacji na każdym etapie postępowania.
§ 2. Postanowienie kierujące strony do mediacji może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Mediacji nie prowadzi się, jeżeli strona w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia kierującego strony do mediacji nie wyraziła zgody na mediację.
§ 3. Przepisu § 1 nie stosuje się w sprawach rozpoznawanych w postępowaniach upominawczym oraz nakazowym, chyba że doszło do skutecznego wniesienia zarzutów.
§ 4. Przewodniczący może wezwać strony do udziału w spotkaniu informacyjnym dotyczącym polubownych metod rozwiązywania sporów, w szczególności mediacji. Spotkanie informacyjne może prowadzić sędzia, referendarz sądowy, urzędnik sądowy, asystent sędziego lub stały mediator.
§ 5. Przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę przewodniczący dokonuje oceny, czy skierować strony do mediacji. W tym celu przewodniczący, jeżeli zachodzi potrzeba wysłuchania stron, może wezwać je do osobistego stawiennictwa na posiedzeniu niejawnym.
§ 6. Jeżeli strona bez uzasadnienia nie stawi się na spotkanie informacyjne lub posiedzenie niejawne, sąd może obciążyć ją kosztami nakazanego stawiennictwa poniesionymi przez stronę przeciwną.
Art. 183[9] § 1. Jeżeli strony nie dokonały wyboru osoby mediatora, sąd, kierując strony do mediacji, wyznacza mediatora mającego odpowiednią wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji w sprawach danego rodzaju, biorąc pod uwagę w pierwszej kolejności stałych mediatorów.
§ 2. Mediator ma prawo do zapoznania się z aktami sprawy, chyba że strona w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia postanowienia kierującego strony do mediacji nie wyrazi zgody na zapoznanie się mediatora z aktami.
§ 3. Po skierowaniu stron do mediacji, przewodniczący niezwłocznie przekazuje mediatorowi dane kontaktowe stron oraz ich pełnomocników, w szczególności numery telefonów i adresy poczty elektronicznej, o ile je posiadają.
Komentarz: [1] Dotychczas strony mogły zostać skierowane do mediacji tylko do zamknięcia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę i tylko raz w toku postępowania. W nowym stanie prawnym sąd może kierować do mediacji na każdym etapie postępowania i dowolną liczbę razy. Zmiana pozwala także na skierowanie do mediacji sprawy w postępowaniu nakazowym, po wniesieniu zarzutów, co dotychczas nie było możliwe. [2] Do kodeksu wprowadzona została możliwość nakazania stronom uczestnictwa w spotkaniu informacyjnym dotyczącym polubownych metod rozwiązywania sporów, w szczególności mediacji, a niestawiennictwo strony na tym spotkaniu może mieć negatywne konsekwencje przy zasądzaniu kosztów postępowania. [3] Rozwiązanie wprowadzone w art. 183[8] § 5 podkreśla możliwość zaproszenia przez przewodniczącego stron na posiedzenie niejawne, które ma służyć dokonaniu przez przewodniczącego oceny, czy skierować strony do mediacji. Warto podkreślić, że na posiedzenie niejawne wstęp mają tylko osoby wezwane, co oznacza, iż sąd może wzywać strony także z pominięciem pełnomocników. [4] W dotychczasowym stanie prawnym sąd, kierując do mediacji, wyznaczał mediatora, którego strony mogły zmienić. Według nowych przepisów, osobę mediatora w pierwszej kolejności uzgadniają strony, a dopiero w braku porozumienia – wskazuje sąd. [5] Według zmienionych przepisów zasadą stał się dostęp mediatora do akt sprawy, któremu jednakże strona może sprzeciwić się w tygodniowym terminie (dotychczas na taki dostęp wymagana była zgoda stron). Dodatkowo, przewodniczący został upoważniony do ułatwienia kontaktu pomiędzy mediatorem a stronami poprzez przekazanie mediatorowi numeru telefonu oraz adresu poczty elektronicznej stron.

Koniec części pierwszej z trzech. Warto przeczytać także część drugą.